research

kwartslag naar rechts gedraaid

Francesco Guardi (1712-1793)

Onderwerp van samenwerking met George Knox is een ongesigneerde tekening met als onderwerp een Venetiaanse lagune met ruïne. Opvallend is de kalligrafische lijnvoering met bruine wassingen, sterk verwant aan het werk van de Venetiaanse kunstenaar Francesco Guardi (1712-1793). Na enig speurwerk wordt de voorstelling teruggevonden in de collectie van het Metropolitan Museum in New York.

Het MET in New York heeft een meer uitgewerkte versie van deze tekening in de collectie, zijnde een ongesigneerde en ongedateerde Lagune Capriccio, oorspronkelijk afkomstig uit de collectie van Markies de Biron (ca 1850-1940). De lagune capriccio uit het Metropolitan is op een groter formaat (191 x 269 mm) dan onze tekening (151 x 235 mm) en is gerelateerd aan twee bekende olieverven uit de oeuvrecatalogus van Francesco Guardi, verzameld en beschreven door Antonio Morassi (Guardi: Dipinti, Venice 1973).

Onder-rechts op onze tekening staat zeer vaag en nauwelijks met het blote oog waarneembaar een “footprint” van een datering: 1755. In het papier zit een watermerk (een 18e eeuwse gekroonde adelaar) die je graag in een dergelijk vel aantreft. Interessant, onze Lagune Capriccio zou niet alleen authentiek kunnen zijn, maar gezien de datering ook één van Guardi’s vroege Laguna-studietekeningen omdat de meeste capricci tussen pakweg 1760 en 1790 werden gemaakt. Daarbij komt dat een aantal andere tekeningen van Guardi, die technisch-stilistisch op dezelfde manier zijn gemaakt, nu wellicht ook grofweg gedateerd kunnen worden. Maar dat vergt vervolgonderzoek.

Een set high-resolution foto’s wordt verstuurd naar George Knox, Emeritus Professor van de Columbia University in Vancouver (Canada) en wereldvermaard onderzoeker op het gebied van 18e eeuwse Venetiaanse tekeningen. I find the present drawing a fine and characteristic work of Francesco Guardi, using his fresh and calligraphic style”, mailt hij terug. Hij is van mening dat de “Hollandse” tekening een lagune-studie uit 1755 moet zijn, gerelateerd aan de tekening in het Metropolitan en aan de twee olieverven uit de Guardi-oeuvrecatalogus.

Volgens Knox verschilt de “Hollandse” studie-capriccio in een belangrijk opzicht van de tekening in het Metropolitan. “The Dutch drawing certainly seems to be lighter in touch than the drawing in the Metropolitan, which seems more solidly constructed, and more a ‘presentation’ drawing in its own right,” aldus Knox. Daarbij komt dat hij het monogram op ons vel onder-links niet herkent. Wellicht een niet gedocumenteerd collectors mark? Afijn, weer een mooi onderwerp voor vervolgonderzoek, en dat gaan we nu direct ter hand nemen.

Het stempel onder-links verbeeldt een soort gekantelde lauwerkrans met in het hart de tekst SOLDI 5. Geen verzamelaars-kenmerk, zo blijkt al snel uit de standaard naslagwerken in het RKD. Na onderzoek wordt duidelijk dat SOLDI 5 het equivalent is van onze hedendaagse postzegel. Als de tekening een kwartslag naar rechts wordt gedraaid (zie afbeelding), ligt er een 18e-eeuws briefpapier met boven-links het zegel SOLDI (betaling voor soldaten) 5. Wat bracht Guardi er toe om deze capriccio op een dergelijk vel te maken?

Bij dit soort vervolgonderzoeken moet je geluk hebben. Dat geluk wordt mij in de schoot geworpen met een eenvoudige muisklik en een inmiddels vergeten GOOGLE zoekwoord. Er verschijnt een artikel uit het Metropolitan Museum Journaal (1970-volume 3) van John James Byam Shaw (1903-1992), een andere wereldvermaarde expert op het gebied van Italiaanse old master drawings. In dit artikel uit 1970 vertelt Shaw dat Francesco Guardi zijn tekenvellen mede vanuit economische motieven selecteert. Met andere woorden: Guardi was gewoon een beetje zuinig. Hij maakte studietekeningen op oud briefpapier, vertelt Byam Shaw. Zo zijn twee van de Binnenplaats Capricci uit de collectie van het Metropolitan uitgevoerd op briefpapier, waarvan er één is gedateerd 1761.

Het voorgaande betekent dat de Hollandse Lagune Capriccio niet alleen aan Francesco Guardi kan worden toegeschreven, maar ook kunsthistorisch interessant is. Met de datering 1755 is er sowieso sprake van één van Guardi’s vroege vingeroefeningen voor een reeks capricci van zijn hand. In de tweede plaats is deze tekening gemaakt op een vel met het formaat 187 x 300 mm, inclusief SOLDI 5 zegel. Een vel oorspronkelijk bedoeld als briefpapier: een tekst voor bijvoorbeeld een schuldeiser, klant of minnares, twee keer vouwen, een lakzegel erop en klaar voor transport. Francesco Guardi gebruikte het vel echter niet als brief, maar maakte een impressie van een Venetiaanse Lagune waarmee hij ons een kijkje gunde in de keuken van zijn studietekeningen.

 Ubaldo Gandolfi (1728-1781) – toegeschreven aan

Sinds kort zijn wij in het bezit van een kleine tekening toegeschreven aan Ubaldo Gandolfi (1728-1781). Deze Italiaanse kunstenaar uit de omgeving van Bologna werd bekend om zijn fraai uitgevoerde figuurstukken (deels religieus gebaseerd) waarin hij op een barokke manier personen uitbeeldde.

Het is ook met name dankzij de tekeningen van Gandolfi waarmee wij kennis kunnen maken met zijn groot vakmanschap.  Zo heeft hij op verschillende formaten tekeningen in rode kalk gemaakt, die door de prachtige en losse verbeelding van het menselijk lichaam en de menselijke huid bijkans “rembrandteske” allure krijgen. Voorbeelden hiervan zijn onder andere te vinden in het Metropolitan Museum of Art in New York.

Formaat 9.5 x 9.5 cm, gelijst (de beelddrager is geklemd tussen 2 plaatjes UV-werend  glas)

Conditie: Lichte maar niet storende verwering van de voorstelling, minuscule beschadigingen van de  randen,

de hoeken zijn ietwat verdonkerd vanwege oude inlijsting, maar in het algemeen in een prima conditie.

Provenance: Nederlandse collectie

Voorstelling: Tronie van een oude man.  Rode kalk op handgeschept papier zonder waterwerk. Verso voorzien van het nummer 353. Noot: In het Metropolitan Museum in New York bevindt zich een tekening in rode kalk, toegeschreven aan Ubaldo Gandolfi, verso genummerd 331.

Prijs: op aanvraag